 | |  | |  | |  |
| ASOCIACION MAYAB |
- Tu’ux bin ku kaajta pixamo’ob
Juan Alberto Poot Cocom
Ka’aj tsikba’ataj ten le chan tsikbala’ a’alatene’ jach bin úucha’an.
Ku ya’alik beya’a’:
Ti’ jump’éel chan kaajtale’ yaanji juntúul chan nojoch máak bin
kimen bin u yatan. Cheen ba’ale’ laili bin u meentik u chan koole’. Tu
kool bino’ yaan bin u pak’al: nal, íib, bu’ul, k’úum, ts’íim, íis; jach bin
ya’ab bin u paak’al. Cheen ba’ale’ jach bin ku jaanta’a tumen bin le
jchi’iko’obo’.
Juntéenake’ ka’ tu ya’alaj bin máak beya’: “Yaan in bin in ts’oon le
ba’alche’o’ jach k’asa’ano’oba’”, ki bin ku ya’alik.
Ka’ sáaschaj bine’ ka’aj bin kuchaj u ts’oon, ka’ tu jaalcha’ataj u
yaalak’ peek’o’ob ka’aj bin yéetelo’ob u ts’oon le jchi’iko’obe’.
Tu beeli u bino’obi, u yaalak’ peek’o’obo’ bino’o’ bin ooko ichil
jump’éel nuxi’ áaktun bin. Le máake’ ka bin tu yilaj beyo’ ka’ bin tsaay
tu paach le peek’o’obo’ ka’aj tun ook xan ichil le áaktun bino’ ka bin
jo’op’ u kaxtik u yaalak’ peek’o’obo’ ti’ lelo’ ka’ bin k’uch tu’ux yan
jach ya’abkach pak’alo’ob, kéex bin ma’ u k’iinil u yichankilo’obe’ táan
bin u cheen láaj yíijtaj u yíicho’ob: jwaayam, áabal, chi’, mangoo,
yéetel u láak jejeláas pak’alo’ob.
Le tu’ux k’uuch bin máake’ jach bin táaj jats’uts. Cheen ba’axe’ ma’
bin tu yilaj tu’ux bin le peek’o’ob bine’ táan bin u máan u t’anik u k’
aaba’ le peek’o’obe’ ba’ale’ mix u tiip’i ba’alche’ob ka túun bin tu ya’
alaj máak beya’: “Pa’atik in na’akal in chan jáant jun p’iit le jwaayama’
a’”, ki bin ku ya’alik.
Ka’aj bin chéen na’ak tu k’ab lej waayamo’. Leti’ ku cheen meentik
bine’, cheen bin ka’a tu yilaj u cheen k’uchu juntúul chan xnuuk bin
kuta yaanal le jwaayam tu’ux cheen na’aka’ano’.
Ku yilik bine’ le chan xnuuke’ tu cheen tseelaj bin u tso’otsel u pool
ka’ bin p’at k’olisi chan xnuuk.
Ja’ak’ bin u yóol máak bin ka’aj bin tu ya’alaj beya’: “pa’atik in ch’
iinik u pool yéetel u neek’ le jwayama’ yo’osal u bin”, ki bin ku ya’alik.
Ku jaantik tun le jwayama’ yéetel tun u neek’e’ yéetel ku ch’iinik u
pool le chan xnuuke’.
Le tun ku ya’alik chan xnuuk bin beya’: “Chan xt’uut’ ma’ k’asa’ani’
ma’ ch’iinik in pool”, ki bin ku ya’alik chan xnuuk.
Máake’ ku ya’alik beya’: “Jaaj, poos ba’axten ma’ tan u bin”.
Ku ka’ ch’aik u neek’ le jwayamo’ ku ka’ ch’inik u pool chan xnuuk.
Le tun ku suut páaktbi máak tumen chan xnuuke’. Ku ya’ala’ ti’ bin
tun beya’: “Beya’ máak teech bakan le ka k’asa’anilo’”, ku ya’alik tun
bin chan xnuuk.
Ka’aj bin tu nuukaj máak beya’: “Chen sáajken ti’ teech”, ku ya’alik
tun bin máak.
–¿Ba’axten tun? –ki bin chan xnuuk.
–Táan in tukultik wa k’ak’as iik’ech –ki bin máak.
–Ma’ –ki bin chan xnuuk.
–¡Ba’axtun ka máan a kaxte waye’? –ku ya’ala’ ti’ máak.
–Chen táan in máan in káaxte in walak’ peek’o’ob –ki bin.
–Aam, máak, atia’al le peek’o’obo’ –ki chan xnuuk.
–Jaaj, ¿tu’ux ta wilaj le peek’o’obo’? –ki bin máak.
–Leti’obe’ te yano’ob iknal a watane’ –ki chan xnuuk.
J’aak’ u yóol bin máak ka’aj bin tu nuuka’aj beya’: “Tene’, mina’an
in watan. In watan úuch kíimik –ki bin.
–Way ku yáantale’, wa a k’áatej ko’ox ka’a in we’esiktech tu’ux ku
yaantal –ku ya’ala’ bin ti’.
Ka’ tun bin máak tu paach le chan xnuuk. Ka’ bin k’ucho’ob tu’ux
bin ku yaantal u yatan le máako’ ku yilik tun bine’ jach bin jaaj te’ bin
yan le ka’a túul ba’alche’obe’ ka tu yilaj tun bine’ táan bin u tséental
le peek’o’obe tumen bin u yatan. Ka’aj tun bin k’at chita’a tumen bin
u yatan beya’:
–¿Ba’ax ka máan a kaxte waye’, wíinik? –ku ya’ala ti’ men u yatan.
–Leti’ le peek’o’oba’ –ka tun tu k’ataj ti’i u yatan bin beya’.
–¿Teech tune’ ba’ax ka meentik waye’? –ki bin atantsil.
Ka tun jo’op’ u tsikba’atal ti’ bin tumen u yatano’ ba’ax ku jaach
úuchu tun bin te’ tu’ux kajakba le pixamo’o bino’. Ichil tun bin u
tsikbalo’ beyo’ ka tun bin tu ya’alaj máake’ wi’ij bin ka tu k’áataj tun
bin u yo’och ti’ u yatan bin beya’:
–Xko’ole, mina’an wa tun a chak ki’ waaj a ts’a in jaantej.
Ka’ tun bin nuukaj ti’ beya’:
–Yaan, chen ba’axe’ to’one’ ik ooch ki’ waaje’ mixtáan u na’
ajkuntikech.
–¿Ba’axten tun? –ki’ bin máak.
–Tene’ in chak ki’ waaje’ u yooxo kin ch’a’aboktik’ kin na’ajta’ –ku
ya’alik bin atantsil.
–Ba’axtun ken in meente jaach ts’o’ok in wi’ijtaj ts’o’okole’ ts’o’ok u t’
uubu k’iin bix ken ka’aj bin naj beyo’, yan wa’al in p’ataj wenel waye’,
sáamale’ kin bin naj –ki bin óotsi máak.
Ka tun bin ka’ nuuka’a ti’ men le xko’ole’ beya’:
–P’atej tun cheen ba’axe’ tu k’a’ali’ le naajo’ ti’ keech na’aka weneli’i
tu yo’osal ma’ u wila’al tumen le nojoch pixam ku máan meentik ik
wenel sáansamal a’abilo’.
–Ma’alo’ –ki’ tun bin máak.
Ka k’uuch le a’abil beyo’ máake’ mix bin táan u weene táak bin u yilik
bin u máan bin le nojoch pixam bino’, cheen tun ma’ sáame’ ka’ bin
tu yu’ubaj bine’ yaan bin ba’ax ku tal u péek bin pach naj ma’ bin
sáame’e ka’ bin tu yu’ubaj uyúuchu jump’éel t’an bin ku ya’alik bin
beya’:
–Weenen –ki bin le t’aano’, ka’ bin ts’o’ok u yúuchul le t’aan beyo’,
chéen bin ka tu yu’ubaj bin u jéenchajaj bin ba’aj, ka’ tun ts’o’ok bin
beyo’ ka’aj u bin bin u náachta le ba’ax bino’ ka’ tun bin tu ya’alaj
máak beya’:
–Lela’ míin leti’ le nojoch pixan tu ya’alaj ten le ko’olelo’, pa’atik in
weeme in wiil ba’ax le jéenchaja’ –ki bin máak ku yilik tun bine’ le ba’
ax bin jéenchaje’ u baake bin u yatan. Ja’ak bin yóol ka’ bin tu yilaj
ba’axe’ úuch beya’, ka na’ak tu ka’anli le naj beyo’.
Ka’ tun sáaschaje’ ka’ máan bin le nojoch pixam bino’ ka’ bin tu
cheen ka’ a’alaj beya’:
–Aajene’ex –ku ya’alik bin le u nojochi le pixamo’obo’. Máake’ ka tu
yilaje’ sáam bin chen ka’aj líik’iik máan bin u yatano’ ka tun éem tun
le máak bin tu ka’atéeno’ ka’a tu ya’alaj ti’ óotsil u yatan beya’:
–Táan tun in bin xko’ole’, le chen k’uchu u k’iinil in kimile’ kek ka ik
bao’on wa’ale’, pa’atik in bin –ki bin óotsil máak.
Ka’aj bin nuuka’aj ti’ bin men u yatan beya’:
–Bey wale’, cheen ba’axe’ bik xiikech a tsikbaltej tuláakal ba’ax ta
wilaj ku yúuchu waye’ –ku t’aan bin óotsil u yatano’.
–Ma’atan mix ba’al ken in tsibalte –ki bin máak.
Beytuno’ ka’a jook’ u bin máak yéetel u yaalak’ peek’o’obo’ ka’a tun
bin k’uch tu kaajtale’ ka’a bin ila’ab tumen bin juntúul wíinike’ ka’ bin k’
áata’a ti’ bin beya’:
–Nojoch máak beya, tu’ux jach ts’oka’anech, ts’o’ok u jaach úuchtaj
in wilech, míin ts’o’ok u máan jump’éel ja’ab. Táan ik tukultike’ wa
binech yaana kaajtalil –ku ya’ala’al bin ti’.
–Bix a wa’alik tene’, jo’oliakili’ jok’en ts’oon ichil in ko’ole, bix ken a wa’
aten wa ts’o’ok u máan jump’éel ja’ab xiiken –ku ya’alik bin máake’,
ma’ak p’uje ka bin tu najil.
Beytuno’, máan bin k’iine’ mix bin ti’ máak tu tsikbataj ba’ax le
úuchbin ti’o’, ba’ale’ máak jach tak bin u tsikbaltik.
Jump’éel téenak tun bine’ ka’aj bin tu yilaj juntúul u yéet wíinkile’
máak ka’a bin tu cheen tsikbataj ti’.
Chen bin ma’ úuche’e ka’a bin kíim óotsil máak.
| (c) copy rights reserved, Asociacion Mayab Design: Nojoch Maak Productions |
| Niños Cursan Taller de Maya en la Casa de Cultura Popolnaj Máximo Huchin A.C. |
| Adelante, de izquierda a derecha: Zulmy, Noé, Maricruz y María Eugenia. Detrás, de izquierda a derecha: Rodrigo, Antonio y Reina. |
| FOTOS |
| BIENVENIDOS A LA REVISTA DE CULTURA MAYA "K'AAYLAY" (EL CANTO A LA MEMORIA) |